स्टॉप स्टॉप स्टॉप... लॉस - 4

स्टॉप स्टॉप स्टॉप... लॉस -           4

शेअर मार्केटमध्ये उडी मारणारा प्रत्येकजण आपल्या हाताला वजनदार मासा लागावा या आशेने उडी मारतो. अन्यथा काठावर कमी व्याजदररुपी एफडी इंटरेस्टचा वरण भात असतोच ना? पण जास्त मिळण्याची अपेक्षा असते म्हणून उडी मारली जाते. उडी मारताना त्यात धोके हे असतातच आणि ते धोके स्वीकारण्याची तयारी असते म्हणून उडी मारणाऱ्याला अधिक परतावा मिळू शकतो.
पण बऱ्याच वेळा असं होतं की शेअर मार्केट मध्ये उडी मारल्यावर त्यातले धोके आणि धक्के बसायला लागतात. आणि मग आपलं मुद्दल घालवून बसलेले अनेक जण , शेअर बाजार हा एक निव्वळ सट्टा आहे असं छातीठोकपणे सांगतात.
सट्टा आणि शेअर बाजारातील ट्रेडिंग / गुंतवणूक यातला फरक मागच्या लेखात सांगितला आहेच. तो एकमेव आणि महत्वाचा फरक म्हणजे - स्टॉपलॉस. आपल्याला होत असलेला लॉस हा थांबवणे किंवा मर्यादित करणे असा त्याचा शब्दशः अर्थ आहे. सट्ट्यामध्ये आपण लावलेली बोली चुकल्यास सट्टा लावलेली पूर्ण रक्कम जाते पण सट्टा बरोबर आल्यास काही पटीमध्ये परतावा मिळतो. अर्थात जास्त धोका म्हणून जास्त नफा मिळतो.

शेअर बाजारात मात्र ट्रेडिंग / गुंतवणूक करताना आपल्याला आपली चुकलेली position कट करता येते. उदाहरण - मी अबक कम्पनीचा एक शेअर 100 रुपयांना खरेदी केला. माझ्या अभ्यासावरून मला असं वाटतंय की हा शेअर दोन वर्षात रुपये 150 वर जाऊ शकेल. परंतु काही कारणाने (माझ्या अभ्यासतली चूक किंवा बाह्य परिस्थिती) हा शेअर खाली येऊ शकतो. अशा परिस्थितीत मी किती नुकसान सहन करू शकतो अथवा करावं ती पातळी म्हणजे माझा स्टॉपलॉस. या उदाहरणात आपण तो 80 रुपये असं धरून चालू. म्हणजेच मी 100 रुपयांना खरेदी केल्यावर तो शेअर वर न जाता खाली येत राहिला तर रुपये 80 या किमतीला मी तो शेअर विकून टाकणार आणि 20 रुपयांचा लॉस बुक करणार.
स्टॉपलॉस हा किती टक्के असावा याचे काही ठोकताळे आहेत व प्रत्येकाच्या जोखीम घेण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून आहेत. तरीपण आपल्या एकूण मुद्दलाच्या 10% पेक्षा अधिक रक्कम एका डील/ शेअर मध्ये लावू नये आणि त्या डीलमध्ये 15-20% पेक्षा अधिकचा स्टॉप लॉस असू नये.

म्हणजेच माझ्याकडे गुंतवणुकीसाठी 1000 रुपये असतील तर मी ते कमीत कमी 10 वेगवेगळ्या कम्पनिमध्ये गुंतवले पाहिजेत त्या प्रत्येक कम्पनीत गुंतवलेल्या 100 रुपयांसाठी जास्तीत जास्त 80 रुपयांचा स्टॉप लॉस लावायला हवा. आधी सांगितल्याप्रमाणे हा केवळ ठोकताळा आहे, नियम नव्हे.
वरील उदाहरणात माझी 10 च्या 10 डील जरी चुकली तरी माझ्या हातात लॉस होऊन सुद्धा 800 रुपये परत येतील. 10 पैकी 5 डील बरोबर आली(रुपये 150 ची प्रॉफिट लेव्हल प्रत्येक शेअरमध्ये) आणि 5 चा स्टॉप लॉस झाला तरी मला एकुणात 1150 रुपये मिळतील. रुपये 150 चा नफा. आता असं धरून चालू की 10 पैकी 5 डील मध्ये मी 50 रुपये प्रॉफिट कमावला परंतु उरलेल्या 5 ठिकाणी स्टॉपलॉस पाळला नाही. या केसमध्ये मी कमावलेला सारा नफा उर्वरित चुकलेली डील खाऊन टाकणार आहेत.
किंबहुना माझ्या एका बँकेतल्या मित्राचं उदाहरण याविषयी बोलकं आहे. त्याने इक्विटी आणि फ्युचर्स मध्ये ट्रेड करून दोनेक वर्षात 2 लाखांचे 8 लाख केले. *चारपट*. पोजिशन लॉस मध्ये असताना अधिक खरेदी करणे, स्टॉप लॉस न लावणे इत्यादी चुका त्याच्याकडून होत होत्या पण त्या त्या वेळी नफा मिळत होता. आणि एकदा शेवटी येस बँक फ्युचर्स च्या एका डील मध्ये सगळे पैसे घालवून बसला. होय, सगळे पैसे. ज्या चुका करूनही तो आधी वाचला होता, त्याच चुका त्याला फार महागात पडल्या.

" ट्रेडिंग अथवा गुंतवणूक करताना, स्टॉप लॉस न लावणं हे सट्टा खेळण्यासारखं आहे, मिळतात तोवर मिळतात. जातात तेव्हा सगळे जातात. "

TP (take profit level) आणि स्टॉप लॉस (SL) याचं गुणोत्तर किती असावं याचेही ठोकताळे आहेत. TP हा स्टॉपलॉसच्या कमीत कमी दिडपट तरी असावा. म्हणजे 100 रुपयांची खरेदी आणि 90 रुपयांचा स्टॉपलॉस असेल तर TP कमीत कमी 115 चा तरी असावा. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांची हीच चूक होते किंवा झालेली असते. नफा घेताना आपण 10%-20% नफा घेतलेला असतो परंतु लॉस मात्र कट करत नाही. 100 रुपयांचा शेअर 110 मध्ये बुक करून 10% नफा कमावणार आणि दुसऱ्या वेळेस 100 चा शेअर 50 वर आला तरी वर जायची वाट बघत बसणार, असं होतं.
उदाहरणं द्यायला आणि बोलायला खूप सोपं आहे. प्रत्यक्षात आपली पोजिशन कट करताना खूप वाईट वाटतं आणि वेदना होतात. डील चुकल्याचं दुःख असतंच, आणि आपल्या पैशाला मार्केटने घेतलं म्हणून ego सुध्दा दुखावला गेलेला असतो. पण या भावनांवर जो नियंत्रण मिळवतो तोच यशस्वी ट्रेडर होऊ शकतो.

अगदी महाकठीण पण नाही हे. रोजच्या आयुष्यात आपण किती स्टॉपलॉस नकळतपणे पाळत असतो. उदा. 9 वाजेपर्यंत बस मिळाली तर ठीक नाहीतर रिक्षा करून ऑफिसला जाणार, पैसे गेले तरी चालतील पण उशीर करणार नाही. घड्याळातले 9 हा स्टॉपलॉस नव्हे काय? गौरींच्या दिवशी मेथीच्या भाजीचा नैवेद्य असतो, त्यादिवशी मेथीची जुडी चक्क 80-100 रुपयांना सुद्धा बाजारात मिळते. अशावेळी आई सांगते, बाबा रे 40-50 रुपयांची मिळाली तर घेऊन ये नाहीतर दुसरी पालेभाजी करू. हा 50 रुपयांचा स्टॉपलॉस नव्हे काय?

श्रीधर

शिस्तीचं ट्रेडिंग आणि संभाव्यतांचा (Probability) चा खेळ -3

 

शिस्तीचं ट्रेडिंग आणि संभाव्यतांचा (Probability) चा खेळ -3

मागच्या दोन लेखात मी ट्रेडिंगची शिस्त (trading discipline) या गोष्टीचा वारंवार उल्लेख केला होता. माझं ठाम मत आहे की ट्रेडिंग करताना शिस्तीचं पालन केल्याशिवाय ट्रेडर यशस्वी होऊ शकत नाही. याला जरी आपण ट्रेडिंगची शिस्त असं म्हणत असलो तरी हीच तत्व गुंतवणुकीसाठी पण लागू आहेत. माझ्या एका मित्राशी मागच्या लेखानन्तर काही चर्चा झाली होती. मुळात ट्रेडिंग आणि गुंतवणूक अर्थात इन्व्हेस्टमेंट या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत असं मी मानत नाही. जास्तीची जोखीम पत्करून जास्तीचा नफा कमावण्यासाठी प्रत्येकजण मार्केटमध्ये उतरतो. (जास्तीचा नफा हा  सापेक्ष (relative) आहे, तूर्तास आपण तो Bank  FD किंवा बॉण्डपेक्षा जास्त असं समजू).  यालाच आपण high risk high gain म्हणतो. थोडक्यात लॉंग टर्म , लॉंग टर्म असं म्हणणारा इन्व्हेस्टर हा देखील जास्तीचा नफा मिळण्यासाठीच इन्व्हेस्टमेंट करतो ना?. मग फरक तो काय उरला ट्रेडर आणि इन्व्हेस्टर मध्ये?
" A trader is short term investor and an investor is long term trader"

आणि हे शॉर्ट आणि लॉंग टर्म 10 सेकंद ते 10 वर्ष इतकं वेगवेगळं असू शकतं किंबहुना असतं. गम्मत सांगतो, event days ला म्हणजे ज्यादिवशी RBI ची मोनेटरी पॉलिसी किंवा निवडणूक निकाल असले इव्हेंट असतात ते दिवस, मार्केट प्रचंड वेगाने वर खाली हलत असतं.  (volatile असतं). कित्येक वेळेला अशा दिवसात केवळ 5-7 सेकंदात माझी पोजिशन बुक किंवा कट झालेली आठवते.

शॉर्ट टर्म, लॉंग टर्म इन्व्हेस्टमेंट, ट्रेडिंग- गॅम्बलिंग या विषयात आपले खूप सारे भ्रम / समजुती असतात. ट्रेडिंग म्हणजेच गॅम्बलिंग ( मटका / जुगार) असा काहींचा ठाम समज असतो. दोन्हीमध्ये एकच आणि महत्वाचा फरक आहे. ट्रेडिंग करताना आपली पोजिशन / डील चुकली तर आपण ती पोजिशन कट करून लॉस बुक  करणं अपेक्षित असतं. आणि ट्रेडर तसं करतात देखील. पण लॉटरी/ गॅम्बलिंग / मटका मध्ये आपण एकदा लावलेली बोली रद्द अथवा कट करू शकत नाही. बाकी रिसर्च आणि अभ्यासाचं वगैरे म्हणाल तर 3 दिवसाच्या क्लास वर लाखो रुपयांची उडी शेअर बाजारात मारणारे महाभाग आहेत आणि probability चा अभ्यास कोळून प्यायलेले अट्टल प्रोफेशनल जुगारी पण या जगात आहेत. 
परत एकदा सांगतो तुमच्या ट्रेडिंग अथवा इन्व्हेस्टमेंटचा पुढे जाऊन जुगार होणार की नाही हे तुमची ट्रेडिंगची शिस्त ठरवते.

एक उदाहरण घेऊ, मी एका बँकेचा एक शेअर 200 रुपयाला खरेदी केला. माझी अपेक्षा आहे (अभ्यासा आधारे) की हा शेअर 3 महिन्यात साधारण 220 ला जाईल आणि मला 10% नफा या डील मध्ये होईल. परंतु काही कारणास्तव आपला कॉल चुकल्यास माझा स्टॉप लॉस हा 190 ला लावलेला असेल. म्हणजे डील बरोबर आल्यास मला 220 रुपये मिळतील आणि डील चुकल्यास 190. याविरुद्ध कुठल्या लॉटरी अथवा मटक्यामध्ये एकदा पैसे लावलर की मग आपण पोजिशन कट करून लॉस बुक करू शकत नाही. आपली डील / आकडा चुकल्यास पैसे शून्य होतात.

हेच वास्तव आधारित उदाहरण पुढे चालू ठेऊ. जानेवारी 2008 साली इंडियन ओव्हर्सिस बँक या nationalised बँकेचा शेअर 200 रुपयाला ट्रेड करत होता आणि आज 12+ वर्षांनंतर तो साधारण 10 रुपयांवर ट्रेड करतो आहे. गेल्या 12 वर्षात अनेक in depth रिसर्च करणाऱ्या संस्थांनी या बँकेच्या शेअर वर buy call दिलेले असणार. (कुणाला शंका असेल तर मी प्रूफ शोधून देईन). अशी 1 नाही 100 उदाहरणं देऊ शकेन.  1000% रिटर्न दिलेली चांगली उदाहरणं पण असंख्य आहेत पण आजचा विषय स्टॉप लॉस आणि शिस्त असल्याने आज ही अशी  उदाहरणं घेतोय. येस बँक, किंगफिशर वगैरे तर आपल्या डोळ्यासमोर आत्ता घडलंय ना? तिथे आपल्यापैकी कुणाची तथाकथित लॉंग टर्म इन्व्हेस्टमेंट असेल ना? भविष्यात कुठल्या कम्पनीचं काय होणार आहे हे आज कुणीच सांगू शकत नाही. आज कितीही चांगली वाटणारी/ चालणारी कम्पनी 10 वर्षांनी कोलमडून पडण्याची शक्यता 0.001% असतेच ना? मी कितीही काळजीपूर्वक सावकाश गाडी चालवली तरी आज गाडी चालवताना माझा अपघात व्हायची शक्यता 0.00001% असतेच ना? अशा तर्क्य अतर्क्य गोष्टी व्हायची शक्यता असते म्हणून आपण स्टॉप लॉस लावायचा असतो. आता विचार करा, इन्शुरन्स हा एक प्रकारे स्टॉप लॉस नव्हे काय? अपघातामुळे/ आजारपणात व्हायचे ते नुकसान होतेच पण इन्शुरन्स असेल तर काही प्रमाणात का होईना त्याची भरपाई होते.

ज्यांनी इ.स. 2000 साली वर उल्लेख केलेल्या शेअर मध्ये 200 रुपये इन्व्हेस्ट केले असतील किंवा ट्रेडिंग साठी 200 रुपये टाकले असतील त्यांचं पुढे काय झालं असेल? त्यापैकी असे लोक ज्यांनी 10/20/50 इत्यादी रुपयांचा स्टॉप लॉस ठेवला असेल तेवढी रक्कम त्यांनी सोडून उरलेली 190/180/150 रुपायांची रक्कम त्यांना पुढच्या ट्रेड अथवा गुंतवणुकीसाठी परत मिळाली असेल. लॉंग टर्म मध्ये पैसे नक्की मिळतात किंवा आपला ट्रेड म्हणजे रामबाणच असतोय अशा भरवश्यावर राहिलेल्यांचे आज 10 रुपये झालेत. सांगायचा मुद्दा हा की ट्रेडिंग असो वा इन्व्हेस्टमेंट , स्टॉप लॉस हा महत्वाचा... ट्रेडिंगच्या शिस्तीतला पहिला आणि महत्वाचा धडा , स्टॉप लॉस पाळणे. स्टॉप लॉस किती ठेवायचा आणि नफा किती ठेवायचा हा प्रत्येकाच्या risk profile अर्थात जोखीम घेण्याच्या क्षमतेवर आणि हातात असलेल्या मुद्दलावर अवलंबून आहे. त्यासाठी ठोकताळे आहेत, ते परत कधीतरी सांगेन.  स्टॉप लॉस ठरवणे आणि ठरवल्याप्रमाणे वागणे हा ट्रेडिंगच्या शिस्तीचा एक भाग झाला. बाकीही बऱ्याच गोष्टी आहेत , त्या आपण येणाऱ्या भागांमध्ये बघू...

शेवटी आपल्या विचारांना खाद्य म्हणून एक कल्पनाविलास करून  बघू. सोनं हे सेफेस्ट असेट आहे असं आपण लहानपणापासून ऐकलेलं असतं.  उद्या अशी एक बातमी येते की अमेरिकेतल्या एका प्रयोगशाळेत परिसाचा  (लोखंडाचे सोने करणारा) प्रयोग यशस्वी होण्याच्या जवळ आहे. जगभरात सोन्याची किंमत 20 टक्क्याने पडते. दोन दिवसांनी बातमी येते की ही अफवा होती व असा काही प्रयोग जगात चालू नाहीये. सोन्याची किंमत आहे तशी हळूहळू वर खाली होत राहते. परत एकदा अशीच परिसाच्या प्रयोगाची बातमी येते, सोने पुन्हा 20% ने पडते. पुन्हा एकदा ती अफवा असल्याचं सांगतात. शेवटी सोनं हे सेफेस्ट असेट आहे असं म्हणत आपण आपल्या लॉकरमधे जीवापाड सांभाळलेल्या असेटवर निर्धास्त होऊन झोपतो. एक दिवस सकाळी उठताना बघतो तर आपला फोन 10000 मेसेजनी हँग झालेला असतो आणि जगातलं सगळं लोखंड सोनं व्हायला लागलेलं असतं. आपल्या लॉकर मधल्या जीवापाड जपलेल्या 30 तोळ्यांचे 30 रुपये पण कोणी त्यादिवशी देणार नसतं...

श्रीधर

श्रीधर मोटर ड्रायविंग स्कुल अर्थात मी ट्रेडिंग कसा शिकलो - 2

श्रीधर मोटर ड्रायविंग स्कुल अर्थात मी ट्रेडिंग कसा शिकलो - 2

मागच्या लेखात  शेअर मार्केट मध्ये ट्रेडिंग कसं करावं हे शिकवणाऱ्या क्लासेस विषयी जे मला खटकलं ते मी लिहिलं. मला खात्री आहे की कुणीतरी मार्केटविषयी खरंखुरं शिकवणारं पण असणार. काही क्लासेस मध्ये सत्य आणि पूर्ण महितीपण देत असणार. पण अशांची संख्या वाढायला हवी. मार्केट मध्ये सतत पैसे मिळवणं सोपं नाही, त्यासाठी शिकावं लागतं, स्वतःमध्ये बदल करावे लागतात आणि त्यासाठी कष्ट करावे लागतात हे सर्व मार्केट स्वप्नाळू लोकांना सुरवातीला सांगणं गरजेचं आहे. या प्रोसेस साठी किती वेळ लागेल हे सांगता येत नाही आणि प्रत्येकासाठी हा वेळ वेगवेगळा असू शकतो. कुणी 2 महिन्यात हात जमवू शकेल , कुणी 6 महिने तर कुणाला 1 वर्ष आणि कुणाला ते कधीच जमणार नाही असंही होऊ शकतं. ट्रेडिंगसाठी लागणारा एक प्रकारचा धुर्तपणा / कावेबाजपणा सगळ्यांपाशी असावा असं काही नाही. Market is a zero sum game. कुणाचा तरी प्रॉफिट हा कुणाचा तरी लॉस असतो. त्यामुळे आपण कुणापेक्षा चॅपटर असल्याशिवाय आपल्याला प्रॉफिट आणि त्याला लॉस होऊ शकत नाही.  काहीजण (फार कमी जण) खरंच निसर्गतः सालस भाबडे असू शकतात.

आजच्या लेखात मी ट्रेडिंग कसा शिकलो किंवा कसं शिकवायला हवं असं मला वाटतं याविषयी लिहिण्याचा प्रयत्न करतो. विषय लिहिताना खूप काही सांगावसं वाटतं आणि विषयांतर होतं. कळतं पण लिहिण्याचा मोह आवरत नाही. तरीपण आटोपशीर लिहिण्याचं बघतो .

आपल्यापैकी बरेच जण मोटार ड्रायविंग स्कुल मध्ये चारचाकी गाडी शिकले असतील. कुणी मित्राच्या गाडीवर त्याला शेजारी बसवून हात साफ केला असेल. यामध्ये प्रत्येकाचा गाडीवर हात बसण्याचा वेळ वेगवेगळा होता. कुणी 2 दिवसात जमवलं कुणाला 1 महिना लागला.  या ड्रॅयविंग स्कुल मध्ये 30 दिवस रोज साधारण अर्धा तास आपल्याला प्रत्यक्ष गाडी चालवायला देतात आणि तो ट्रेनर आपल्या शेजारी बसतो आपण गाडी शिकताना. सुरवातीला तर तो आपलं स्टीअरिंग पण धरतो. मला सांगा , आपण गाडी शिकताना आधी थिअरी किती वेळ शिकतो? गाडीच्या इंजिन मध्ये कम्बशन कशाप्रकारे होतं? इंजिन ऑइल कशाप्रकारे काम करतं? इत्यादि प्रशांची उत्तरं आपल्याला सुरवातीला असतात का किंवा असल्याने आपल्या गाडी शिकण्यावर त्याचा फारसा फरक पडतो का?  सांगायचा मुद्दा एवढाच आहे की , गाडी शिकताना आपण गाडीला डायटेक्ट हात लावतो. भले ट्रेनर गाडी चालवत असेल पहिल्या दिवशी पण आपण त्याच्या शेजारी गाडीमध्ये बसलेले असतो, वर्गात नव्हे.  थिअरी तितकीच महत्वाची आहे पण ती गाडीला हात लावल्यावर , गाडी शिकता शिकता आत्मसात करायची.

सध्या या बहुतांशी शेअर मार्केटवाल्या क्लासेस मध्ये काय चालतं तर 10 सेशन पैकी 9 सेशन थिअरी शिकवली जाते ज्यामध्ये शेअर बाजाराच्या उगमापासून ते डेरिव्हेटिव्ह पर्यंत सर्व काही सांगितलं जातं आणि शेवटी 1 तासाचा  डेमो किंवा लकी असाल तर लाईव्ह ट्रेडिंग डेमो दाखवला जातो. झालात तुम्ही एक्स्पर्ट. चालवा आता तुमची ट्रेडिंगची गाडी सुसाट. एक सांगा, जर का ड्रायविंग स्कुलमध्ये पहिले 29 दिवस गाडीच्या उगमापासून ते लेटेस्ट तंत्रज्ञान याबाबत वर्गात शिकवलं आणि शेवटी 1 तासाचा गाडी चालवण्याचा डेमो दिला तर आपण गाडी शिकू शकू काय?  शेअर ट्रेडिंग शिकवणाऱ्या अशाच एका क्लासमध्ये शिकून आलेल्या माझ्या एका परिचिताने मला विचारलेला प्रश्न सगळं भाष्य करून जातो. तो म्हणाला, " मी वर्गात सगळं नीट ऐकलं, शिकलो. त्यांनी सांगितलेल्या कुठल्याशा ब्रोकर कडे DMAT  आणि ट्रेडिंग अकौंट उघडलं आणि उत्साहात शेअर ट्रेडिंगसाठी लॉगिन केलं. लॉगिन केल्यावर त्यांनी शिकवल्याप्रमाणे शेअर खरेदीला गेलो आणि पाहिलं तर दोन दोन प्राईस दिसत होत्या. ( Bid and Offer) मी नक्की कुठल्या किंमतीला खरेदी करायचं हे काही कळेना!!!" . इथेच त्याची गाडी अडली.

हे असं होतं. आता लेखाचा उत्तरार्ध. मी ट्रेडिंग कसं शिकलो.
मला ट्रेडिंग मध्ये हात बसायला 5-6 महिने लागले. हा काळ मानसिकदृष्ट्या फार कठीण गेला. याकाळात आपल्याला ट्रेडिंग का जमत नाही म्हणून स्वतःचा खूप राग यायचा. माझे सिनियर ट्रेडर ज्या मार्केट मध्ये ट्रेड करून दिवसाचे लाखो रुपये कमवायचे त्याच मार्केट मध्ये माझा त्यादिवशी लॉस व्हायचा. चिडचिड व्हायची. कधी जमेल ट्रेडिंग आपल्याला किंवा आपल्याला हे ट्रेडिंग प्रकरण एकुणातच जमेल का असं वाटत रहायचं, खासकरून लॉस झालेल्या दिवशी.
पण... माझी गुरू खमकी होती. पहिले दोन दिवस तिने आम्हाला ट्रेडिंग सॉफ्टवेअर आणि वेगवेगळे ट्रेडिंग स्क्रीन बघू दिले. सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे ट्रेडिंगची मूलभूत शिस्त ( trading discipline) शिकवली गेली, बिंबवली गेली. Trading discipline विषयी पुढच्या लेखात लिहेन.
मग आम्हाला एक पेपर दिला गेला ज्यात 6-7 रकाने होते. त्याला म्हणायचं पेपर  position किंवा पेपर ट्रेडिंग. प्रत्यक्ष ट्रेड न मारता आपण काय ट्रेड करू इच्छितो किंवा काय position आपण घेतली असती ते त्या कागदावर लिहायचं. त्यात वेळ, किती रकमेची position, CMP अर्थात करंट मार्केट प्राईस किंवा माझी खरेदी/ विक्रीची किंमत, माझी अपेक्षित TP ( टेक प्रॉफिट) लेव्हल, माझी SL( स्टॉप लॉस )लेव्हल आणि शेवटच्या कॉलममध्ये मी ती position काय वाटलं/ काय पाहिलं म्हणून घेतली हे थोडक्यात लिहायचं. सुरवातीलाच TP  आणि SL  कसे ठेवायचे हे ट्रेडिंग शिस्त मध्ये शिकवलं होतंच पहिल्या दोन दिवसात. यानुसार पेपर position घेतल्यावर मग मार्केट बघत बसायचं आणि आपली position प्रॉफिट किंवा लॉस मध्ये जाते याकडे लक्ष ठेवायचं. आपली अपेक्षित प्रॉफिट किंवा लॉस प्राईस हिट झाली की तसं त्या पेपरात लिहायचं.
संध्याकाळी किंवा आपलं नशीब खराब असेल तर दुपारीच त्या पेपरचं ऑडिट होणार. हे असंच का केलं ?तस्स का नाही केलं? अशा प्रश्नांची उत्तरं द्यायची. काही ट्रेड्स मध्ये जर ट्रेडिंगची शिस्त मोडलेली दिसली तर मात्र बोलणी खावी लागायची." मला त्यावेळी वाटलं म्हणून केली खरेदी किंवा विक्री " अशा नुसतं वाटलेल्या ट्रेड्सची यथेच्छ धुलाई व्हायची सिनियर्स कडून.
मग या पेपरच्या आधारे हळूहळू प्रत्यक्ष position घ्यायला लागलो मार्केट मध्ये म्हणजे खरंखुरं ट्रेडिंग करायला लागलो. (तरी 7-8 दिवस का होईना पेपर ट्रेडिंग केलं असेल). सुरवातीला अगदी छोटी छोटी position घ्यायचो ( छोटी म्हणजे बँकेच्या दृष्टीने छोटी - हाफ मिलियन डॉलर अंदाजे रुपये 3.5 कोटी मात्र ची मिनिमम ticket size होती). बऱ्याचदा ट्रेडिंग करताना सिनियर डीलर , बॉस लोक शेजारी येऊन फक्त बघत बसायचे, आमच्यावर लक्ष ठेवायचे. मला खात्री आहे की माझ्या पाठीमागे ते माझ्या ट्रेडिंगच, माझ्या ट्रेडिंग स्टाईलचं analysis  करत असणार आणि पुढची रणनीती ठरवत असणार.  हे झालं ट्रेडिंगच ऑन द जॉब प्रशिक्षण. थिअरीसाठी आम्हाला रोज एक छोटा विषय दिला जायचा ज्यावर दुसऱ्या दिवशी कधीही प्रश्न विचारले जायचे. आणि दर शनिवारी अधिक सखोल विषयांवर प्रेझेंटेशन द्यायची घ्यायची. असं हे सगळं 4-5 महिने चालल्यावर आमची गाडी रुळावर यायला लागली आणि ट्रेडिंगवर हात बसायला लागला.

लिहिता लिहिता खूप काही आठवतंय आणि सांगावसं पण वाटतंय पण खूप मोठं झालं हे लिखाण आधीच. हे ड्रायविंग स्कुलचं उदाहरण देण्यामागे आणि माझं ट्रेडिंगच ट्रेनिंग सांगण्यामागे उद्देश हाच की असं काहीसं केल्यावर एक ट्रेडर तयार होऊ शकतो किंवा झाला. याचं प्रोसेसचं over simplification करून दाखवू नये असं वाटतं. माझ्या मते ट्रेडिंग शिकवणे ही प्रत्येकाचा हात धरून शिकवण्याची गोष्ट आहे, अगदी शेजारी बसून नाही जमलं तरी विद्यार्थ्यांकडे वैयक्तिक लक्ष देणं गरजेचं आहे. क्लासमध्ये एकसाथ 50 जणांना लेक्चर देता येईल पण ट्रेडिंग शिकवणं अवघड आहे. एकलव्य असतात आणि तयार होतात पण अपवादानेच...
शेवटी फक्त एकच सांगावसं वाटतं की या माझ्या ट्रेडिंग शिकण्याच्या प्रवासामध्ये माझी बँक माझ्या पाठीशी कायम उभी होती व शिकताना होणारे लॉस माझ्या बॉसने हसत हसत झेलले. यानिमित्ताने बँकेविषयी आणि ट्रेडिंग शिकवणाऱ्या गुरुविषयी कृतज्ञता.
श्रीधर

मागच्या लेख techwalashri.blogspot.com येथे सापडू शकेल.

पैसा झाला मोठा, पासवर्ड श्रीमंत होण्याचा वगैरे वगैरे - 1

पैसा झाला मोठा, पासवर्ड श्रीमंत होण्याचा वगैरे वगैरे...

खरं तर विषय खूप मोठा आहे आणि खूप खूप लिहायचं आहे. पण सुरवात करेन म्हणतो कुठून तरी...
गेली 3-4 किंवा अधिक वर्षं TV वर दुपारच्या वेळात काही गुंतवणूक (मुख्यत्वे शेअर बाजार) वगैरे विषय असलेले कार्यक्रम लागतात. वर उल्लेख केल्याप्रमाणे आकर्षक नावं ठेवल्येत त्यांची. त्या कार्यक्रमाची रुपरेषा साधारण अशी असते की, त्या वाहिनीचा अँकर त्या तथाकथित शेअर मार्केट तज्ञ / गुरू/ प्रोफेसरला काही बालिश प्रश्न विचारतो. मग तो महाभाग अतिशय लोभसवाणी , गोग्गोड उत्तरं देतो आणि आपल्या क्लासची जाहिरात करतो. या उत्तरांची आणि जाहिरातीची बेरीज साधारणपणे अशी असते
1. शेअर मार्केट मध्ये कोणीही (गृहिणी, विद्यार्थी, पार्ट टाइम काम करू इच्छिणारे यांच्यावर अधिक भर) सहज पैसे कमवू शकते.
2. दिवसाचा काही वेळ घालवून तुम्ही काही हजार वगैरे रुपये सहज कमवू शकता.
3. आमचा 3 दिवसाचा क्लास करून तुम्ही सहजपणे वरील गोष्टी साध्य करू शकता.
(सहज हा शब्द मुद्दामच तिन्ही वाक्यात वापरला आहे कारण तितक्याच सहजपणे ते कार्यक्रमात तसं सांगतात) . आणि शेवटी त्यांचे एक-दोन दिवसांचा सेमिनार केलेले विद्यार्थी काही(बाही) बोलतात. एका क्लासवाल्याचा विद्यार्थी तर म्हणाला की पूर्वी मी खूप लॉस करीत असे आता क्लास केल्यावर एकदाही लॉस केला नाही!!!
हे असं आहे.. आताशा असं वाटायला लागलं की यातला मला वाटलेला फोलपणा कुठेतरी मांडला पाहिजे म्हणून हा लेखनप्रपंच...
आता थोडसं माझ्याविषयी सांगतो. चार वर्ष मला माझ्या बँकेच्या ट्रेडिंग डेस्कवर काम करायची संधी मिळाली. मी फॉरेक्स ट्रेडर म्हणून करन्सी (स्पॉट आणि डेरिव्हेटिव्ह) मार्केट मध्ये ट्रेडिंग केलं. यानिमित्ताने मला मार्केट , ट्रेडर आणि मार्केट डायनॅमिक्स जवळून बघता आले. ट्रेडिंग चे हे अनुभव मला समृद्ध करून गेले , त्याविषयी पुढे लिहीन कधीतरी.
मुरलेले ट्रेडर मार्केटविषयी एकच वाक्य म्हणतात - Market is God. मार्केट देव आहे. म्हणजे ते देवाईतकेच अगम्य गूढ आहे. त्याची तपस्या करा  , कष्ट करा, अभ्यास करा तर ते तुम्हाला पावेल. जरा विषयांतर झालं. पुन्हा मूळ मुद्याकडे येतो.
सुरवातीला या कार्यक्रमांकडे मी दुर्लक्ष करत असे. नंतर असं लक्षात आलं की त्या कार्यक्रमातले गुरू / तज्ञ यांचे चेहरे बदलले आहेत पण कार्यक्रमाची रुपरेषा तश्शीच आहे. (नाही म्हणायला करोनामुळे आता प्रत्यक्ष कार्यशाळा ऐवजी वेबिनार होतात )
माझ्या ओळखीच्या काही लोकांनी तसेच माझ्या मेव्हणीने असे काही क्लासेस केले व त्यांचे अनुभव मला सांगितले आहेत.
आता सर्वात महत्वाचा प्रश्न , मार्केट / ट्रेडिंग खरच इतकं सोपं आहे का की कुणीही सहज पैसे कमवू शकतं? याचं सरळ उत्तर- नाही. कुणीही करू शकतं का तर त्याचं उत्तर हो असं आहे. त्याला वयाची, शिक्षणाची अट नाही. पण त्याला अपार मेहनत घ्यावी लागते. ती मेहनत अभ्यास रूपात थोडीफार असते पण किंबहुना त्याहीपेक्षा अधिक मेहनत स्वतःला बदलण्यासाठी लागते. अनुभवावरून सांगतो, मार्केटला सर्वात वावडं कशाचं असेल तर ते इगोचं. ट्रेडर ला यशस्वी होण्यासाठी स्वतःशी लढावं लागतं. साधारणपणे मनुष्य स्वभावाच्या विरुद्ध जाऊन अंगी ट्रेडिंगची शिस्त बाणवावी लागते. स्वतःमधल्या fear आणि greed अर्थात भय आणि हाव यांच्याशी लढावं लागतं.  अनुभवी ट्रेडर लोकं याविषयी अधिक सांगू शकतील.
माझं म्हणणं एवढंच की या लोकांनी स्वतःच्या क्लास ची जाहिरात करता करता मार्केटचं over simplification करून ठेवलंय. आणि हे खूप घातक आहे .अशा लोकांना ज्यांना नुसती स्वप्न दाखवली जातायत पण खरा रस्ता दाखवला जात नाही. (यात ते गृहिणी, विद्यार्थी, फावल्या वेळात काम करणारे वगैरे सगळे आले) . माझ्या माहितीमध्ये असे कितीजण आहेत की ज्यांनी अशा क्लास किंवा अन्य ठिकाणी काही बाही माहिती घेऊन शेअर बाजारात उडी घेतली आणि मुद्दल गमावून बसले आहेत.
माझा या तथाकथित तज्ञांना एकच प्रश्न आहे, बाबांनो तुम्हाला शेअर मार्केट विषयी एवढंच ज्ञान आहे तर हे क्लासेस घेण्यात आपला वेळ का बरं वाया घालवता. महाराष्ट्रात / देशात (विदेशात पण यांचे फॅन अथवा विद्यार्थी असतात म्हणे) फिरफिरून कशाला सेमिनार घेता? (आता वेबिनार घेतात)
लाख रुपये मुद्दल घेऊन दिवसाला हजार सहज कमवू शकतो असं हे सांगतात म्हणजे वर्षाचा साधारण २२५% रिटर्न हं!!! मला त्यातले 25% द्या आणि 200% तुम्हाला ठेवा. माझ्यासारखे किती इन्व्हेस्टर येतील तुमच्याकडे हसत हसत. फक्त ते आमचे २५% गॅरंटीड रिटर्न द्या हं. गेला बाजार 20% द्या, 15% पण चालतील. देताय?
माझी ही वाक्य तद्दन मुर्खपणाची आहेत , कुणीही सांगेल . असं शेअर मार्केट मध्ये किंवा कुठल्याही ट्रेडिंग निगडित गोष्टीमध्ये कुणी गॅरंटी वगैरे देत नसतं. अरे मग तसं नीट सांगा ना तुमच्या कार्यक्रमात आणि विद्यार्थ्यांना. ओरडून ओरडून सांगण्यासारखी गोष्ट आहे ही. जगात कोण असा ट्रेडर आहे ज्याने कधीच लॉस केला नाही . असला तर तो देव! 60 ते 70% अचूक ट्रेड करणारा निष्णात ट्रेडर समजला जातो. म्हणजेच निष्णात ट्रेडर चे सुद्धा 10 पैकी 2-3 ट्रेड चुकतात आणि लॉस मध्ये जातात. खरा ट्रेडर तो ज्याची नफा आणि तोट्याच्या ट्रेडची बेरीज ही नफा (+) राहते. मार्केट मध्ये ट्रेडिंग केलं की लॉस होणारच, तो आटोक्यात कसा ठेवायचा आणि प्रॉफिट कसा वाढवायचा , हे मौल्यवान शिक्षण कोण देणार?
शेवटचं सांगतो,  ट्रेडिंगची कौशल्य (skills such as using candlestick patterns and indicators) आत्मसात करणं ही वेगळी गोष्ट आहे. तितकीच महत्वाची , किंबहुना अधिक महत्वाची आहे ट्रेडिंगची शिस्त. (Trading discipline). कित्येक क्लासेस मध्ये म्हणे स्टॉप लॉस चा ओझरता उल्लेख असतो किंवा नसतो सुद्धा.
अशी इतकी उथळ माहिती देऊन , यातले खाच खळगे नीट न सांगता , या मार्केट मधून सहज पैसे मिळवा असं सांगितलं जातं या सेमिनारमध्ये . यात नक्की पैसे कुणाला मिळतात आणि भलं कुणाचं होत, हे सांगणे नलगे...
श्रीधर